ΑΦΡΟΣΔΙΤΗ ΠΟΛΙΤΗ.: Τι ορίζεται ως ανορθολογισμός σήμερα; Ποιες είναι οι σημαντικότερες (και σχετικά πρόσφατες) ιστορικές μορφές του φαινομένου;
ΦΩΤΗΣ ΤΕΡΖΑΚΗΣ: Δυστυχώς, σε αυτές τις έννοιες δεν υπάρχουν ασφαλείς και κοινής αποδοχής ορισμοί. Τί νόημα δίνουμε στον «ανορθολογισμό» εξαρτάται από το τί νόημα δίνουμε στον «ορθολογισμό», και όπως ξέρετε υπάρχουν τόσες σημασίες του «ορθολογισμού» όσοι και οι διανοητές που έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιήσει πολεμικά τον όρο. Για να μην μπλέξουμε σε αυτή την τεράστια συζήτηση, προτείνω να μείνουμε για την ώρα στη διάκριση του Μαξ Βέμπερ ανάμεσα σε ορθολογικότητα του μέσου (αυτό που η Σχολή της Φραγκφούρτης αποκαλεί «εργαλειακή ορθολογικότητα») και ορθολογικότητα του σκοπού ή των αξιών. Η «ορθολογικότητα του μέσου» έχει να κάνει με την εύρεση των προσφορότερων μέσων, τεχνικών, εργαλείων κτλ. ώστε να πραγματοποιήσουμε έναν ορισμένο σκοπό, ο ίδιος ο σκοπός όμως δεν κρίνεται ως τέτοιος. Το κλασικό παράδειγμα είναι ο πόλεμος, όπου μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη τεχνολογία επιστρατεύεται με σκοπό την εξολόθρευση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπων. Στην ίδια κατηγορία όμως μπορεί να ενταχθεί και όλη η τεχνοεπιστήμη, αν την εννοήσουμε σαν ένα ατέρμονο, εξοντωτικό αγώνα ενάντια στη φύση. Κατεξοχήν όργανο αυτής της ορθολογικότητας είναι η αφηρημένη διάνοια, και ενσάρκωσή της τα μαθηματικά. Από μία άποψη τα μαθηματικά θεωρούνται ––και είναι–– η κορωνίδα του ορθολογισμού· και ταυτόχρονα δεν γνωρίζω αγριότερη μορφή ανορθολογισμού από την πεποίθηση ότι τα πραγματικά προβλήματα της ανθρωπότητας σήμερα είναι επιλύσιμα σε επίπεδο τεχνικό, με την εφαρμογή και μόνο ευφυών υπολογισμών. Το μέσον είναι ανεπίληπτης ορθολογικότητας, αλλά η πεποίθηση, στα δικά μου μάτια τουλάχιστον, φαίνεται τόσο παρανοϊκή όσο και η πίστη σε αποκεκαλυμμένα δόγματα (που και αυτά είναι αρκετά ορθολογικά με τον τρόπο τους σε ό,τι αφορά την οργάνωσή τους: πάνω στην παρανοϊκή βεβαιότητα πως υπάρχει ένας Θεός-δημιουργός ο οποίος έχει συνάψει προνομιακή σχέση μαζί τους, οι Ιουδαίοι της Διασποράς συντήρησαν θαυμαστά επί αιώνες μια ισχυρή αίσθηση κοινότητας χωρίς καθόλου πολιτικούς θεσμούς· οι Χριστιανοί και οι Μουσουλμάνοι άλλαξαν τη μορφή του κόσμου και, ειδικώς οι Χριστιανοί, λεηλάτησαν αποτελεσματικότατα την ανθρωπότητα και παρήγαν πρωτοφανή πλούτο και τεχνολογία για τους εαυτούς τους).
Προσωπικά, λοιπόν, όταν χρησιμοποιώ τον όρο «ανορθολογισμός» εννοώ κυρίως την ανορθολογικότητα των σκοπών: ο καπιταλισμός είναι η αγριότερη μορφή τέτοιας ανορθολογικότητας στην ιστορία, όταν χάρη στη διεστραμμένη ιδέα τού «ατομικού κέρδους» υπονομεύει ανέκκλητα τη ζωή του πλανήτη, και βεβαίως την επιβίωση της ίδιας τής ανθρωπότητας· ο καπιταλισμός όμως είναι εξαιρετικά ορθολογικός κατά το μέσον. Σε αυτό μαθήτευσε στις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες, οι οποίες στην εποχή τους αντιπροσώπευαν μια μορφή αναντίρρητου θρησκευτικού εξορθολογισμού σε σχέση με τις οργιαστικές λατρείες της αρχαιότητας, στηριγμένες όμως σε μια κατεξοχήν ανορθολογική πίστη: ότι ένας οιοσδήποτε (αυτο)χρισμένος προφήτης έχει την εξουσία να παρουσιάσει μία απόλυτη και υπερκόσμια αλήθεια την οποία οφείλει να προσυπογράψει ολόκληρη η ανθρωπότητα. Πιο ειδικά, λοιπόν, ως ανορθολογισμό εννοώ τη θεολογική σκέψη ––τη λογική τής αποκεκαλυμμένης αλήθειας–– και ό,τι τής μοιάζει.
Α.Π.: Το κεφάλαιο του fin de siècle έχει κλείσει και μαζί του μια μορφή ανορθολογισμού που το συνόδευε. Μετά το 2000 το ρεύμα αυτό υποχώρησε ή πήρε νέες μορφές (π.χ. η τελευταία εσχατολογική θεωρία είναι ότι ο κόσμος θα τελειώσει το 2012);
Φ.Τ.: Στις ημέρες μας ακούμε πολλά τερατώδη πράγματα – ο κόσμος βρίσκεται στα όρια μαζικής παράκρουσης, και από μία άποψη τον καταλαβαίνω… Πίσω από τις ψυχασθενικές διατυπώσεις διακυβεύεται συχνά μια ορθή ενόραση, που τις περισσότερες φορές δεν έχει τις έννοιες για να διατυπωθεί ορθολογικά: το ότι «ο κόσμος τελειώνει» δεν είναι τόσο παράλογη σκέψη αν εξετάσει κανείς την πραγματική κατάσταση του οικοσυστήματος αυτή τη στιγμή που μιλάμε· το ότι ανεξιχνίαστες δυνάμεις ––ουράνια σώματα, εξωγήινοι, κτλ.–– κυβερνούν τη ζωή και τη μοίρα μας γίνεται επίσης αρκετά εύλογο αν δούμε τους μηχανισμούς χειραγώγησης που εξαπολύουν οι σύγχρονες ολοκληρωτικές «δημοκρατίες» με στόχο να ρυθμίσουν και να ελέγξουν όχι μόνο τη βούληση, τη συμπεριφορά, την παραγωγική δύναμη, τα γούστα και τον ελεύθερο χρόνο μας, αλλά ει δυνατόν ακόμα και τις κυτταρικές μας λειτουργίες… Η διαφορά ορθολογικότητας και ανορθολογισμού είναι μερικές φορές τόσο λεπτή όσο η διαφορά μεταξύ μεταφοράς και κυριολεξίας. Και στο επίπεδο που μιλάμε τώρα, παρεμπιπτόντως, δεν νομίζω ότι κανένα κεφάλαιο έκλεισε. Ο καπιταλισμός συνεχίζει να τρώει σαν καρκίνος τον πλανήτη όσο οι επαναστάσεις ηττώνται ––πράγμα που έγινε τουλάχιστον δύο φορές στον εικοστό αιώνα–– και αποτυγχάνουν να ανακόψουν τη φονική πορεία του.
Α.Π.: Ευνοεί η οικονομική κρίση αναβιώσεις του ανορθολογισμού; Υπάρχει ιστορικό προηγούμενο, π.χ. στην εποχή της Μεγάλης Ύφεσης;
Φ.Τ.: Φυσικά. Οι θρησκευτικές αναβιώσεις της εποχής μας γύρω από τις οποίες γίνεται τόσος δημοσιογραφικός θόρυβος ––και αυτό αφορά τόσο τις κλασικές θρησκείες όσο και φαινόμενα τύπου «εναλλακτικής θρησκευτικότητας» όπως το λεγόμενο New Age–– είναι προϊόντα της αυξανόμενης δυστυχίας, της κλιμακούμενης ανισότητας και κυρίως της αδυναμίας να βελτιώσουν με έλλογες προσπάθειες την κατάσταση της ζωής τους, όλο και μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπων από τη δεκαετία του 1970 και μετά. Όταν το δράμα δεν μπορεί να λυθεί μέσ’ από την εμμενή ανάπτυξη της πλοκής αναζητείται ο από μηχανής θεός – δηλαδή ο «Θεός». Μην ξεχνάτε άλλωστε ότι πιθανότατα μέσ’ από μιαν ανάλογη εμπειρία ιστορικής αδυναμίας, στο αρχαίο Ισραήλ, γεννήθηκε αυτός ο θεός που ακόμη το φάντασμά του μας στοιχειώνει – ο μονοθεϊστικός Θεός.
Τώρα, εάν στην ύφεση του μεσοπολέμου είχαμε ανάλογα φαινόμενα, η απάντηση είναι οπωσδήποτε ναι. Στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ παρατηρούμε μια αιφνίδια έκρηξη του αποκρυφισμού ακριβώς στις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ένατου αιώνα, με την έναρξη δηλαδή της κρίσης του φιλελεύθερου καπιταλισμού και τη μετάβαση προς τις μονοπωλιακές, ασυγκρίτως πιο συγκεντρωτικές και αυταρχικές μορφές του. Και το ρεύμα αυτό βαίνει σταθερά αυξανόμενο μέχρι τη δεκαετία του 1930, όπου ένα μεγάλο μέρος της δυναμικής του, όπως είναι γνωστό, το οικειοποιήθηκε ο ναζισμός.
Α.Π.: Εύκολα καταδικάζουν πολλοί γενικά και αόριστα «τσαρλατάνους, σκοταδιστές, Νέο Μεσαίωνα» κλπ. (ακόμα και όσοι ενίοτε υποκύπτουν στη γοητεία τους). Αντίστοιχα, μεταξύ των αυτοαποκαλούμενων «ορθολογιστών» είναι σχεδόν αυτονόητη η καταδίκη της οργανωμένης θρησκείας και των φονταμενταλισμών. Πώς όμως ερμηνεύονται, κατανοούνται και ξεπερνιούνται αυτά τα φαινόμενα; Μήπως ο άνθρωπος έχει ανάγκη την πίστη στο υπερβατικό; Γιατί, παρά την εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας, η θρησκεία παραμένει κραταιά, διαψεύδοντας παλαιότερες προβλέψεις για συνεχή εκκοσμίκευση της ανεπτυγμένης κοινωνίας;
Φ.Τ.: Ο άνθρωπος έχει προπαντός ανάγκη για μια συνολική νοηματοδότηση της ζωής, την οποία φυσικά και δεν μπορεί να δώσει η επιστήμη, η οποία είναι ένα απλό εργαλείο για την επίτευξη τεχνικών σκοπών. Οι μεγάλες θρησκείες ήταν στην εποχή τους μια τέτοια πηγή νοηματοδότησης, αλλά σε αυτό θέλω να κάνω δύο υποσημειώσεις: πρώτον, η θρησκεία ως τέτοια δεν σημαίνει αναγκαστικά «πίστη στο υπερβατικό». Υπάρχουν ανεπτυγμένες θρησκείες χωρίς καμία παράσταση «Θεού» (Βουδισμός, Ταοϊσμός) και ακόμη περισσότερες χωρίς την κατασκευή μιας υπερβατικής σφαίρας ως ουσιολογικά διακριτής από τον φυσικό, υλικό κόσμο. Η δύναμη η οποία λατρεύεται σε αυτές είναι βασικά αδιαχώριστη από τη γονιμοποιό δύναμη της ίδιας τής φύσης (το ινδουιστικό Βράχμαν είναι ακόμα, παρ’ όλες τις εννοιολογικές αφαιρέσεις που έχει υποστεί, μια τέτοια δύναμη), ή η Νatura naturans ορισμένων χριστιανών μυστικών… Το «υπερβατικό» είναι μια κατασκευή που προέκυψε αρχικώς σε μη θρησκευτικό πλαίσιο, στη δυιστική ελληνική μεταφυσική (Πυθαγορισμό και Πλατωνισμό) και, από την άλλη πλευρά, στο πλαίσιο μιας ιδιαίτερης κατηγορίας θρησκειών που σήμερα ονομάζουμε μονοθεϊστικές (όπου, εκτός από τις τρεις γνωστές μας σημιτικές, μπορούμε να εντάξουμε και τον Ζωροαστρισμό). Άρα, δεν είναι καθολικό γνώρισμα της θρησκευτικής πίστης – όπως άλλωστε η θρησκεία εν γένει δεν είναι πρωτίστως ζήτημα «πίστης» αλλά, όπως είχε πει ωραία ο Βιτγκενστάιν κάποτε (διαβάζοντας τον Φραίηζερ), «τελετουργικής στάσης».
Δεύτερον: είναι λάθος να συγχέουμε τις σημερινούς φονταμενταλισμούς με τις ιστορικές θρησκευτικές παραδόσεις στο όνομα των οποίων προσπαθούν να νομιμοποιηθούν. Πιστεύει κανείς ότι η αντίληψη που έχει για το Ισλάμ σήμερα ένας αφγανός Ταλιμπάν, ένας άραβας μαχητής τής Αλ Κάιντα, ένας αιγύπτιος «Αδελφός Μουσουλμάνος» ή ένας κυβερνητικός αξιωματούχος του Ιράν έχει καμία σχέση με την αντίληψη του χαλίφη Ούμαρ τον έβδομο αιώνα ή του αλ-Γαζάλι τον ενδέκατο; Το όραμα της αποκατάστασης του Ισραήλ στον προφήτη Ησαΐα είναι συγκρίσιμο με το πολιτικό όραμα του Σαρόν ή του Πέρεζ; Και μόνο να το σκεφτεί κανείς είναι γελοίο. Η θρησκεία υπήρξε αυθεντική πηγή νοηματοδοσίας για την ανθρώπινη ζωή σε έναν μεγάλο αριθμό από κοινωνιοπολιτισμικά περιβάλλοντα του παρελθόντος, επειδή ακριβώς και στον βαθμό που ήταν το ιστορικά επίκαιρο είδος κοσμοαντίληψης στα συγκεκριμένα κοινωνιοπολιτισμικά περιβάλλοντα (και το τί σημαίνει «ιστορικά επίκαιρο είδος κοσμοαντίληψης» είναι μια άλλη μακρά συζήτηση που προφανώς δεν έχω τον χώρο να κάνω εδώ). Στο νεωτερικό, αστικό κοινωνιοπολιτισμικό περιβάλλον δεν είναι πλέον κάτι τέτοιο, έχει ιστορικά παρωχηθεί, και αυτό ακριβώς το γεγονός σηματοδοτεί η πορεία της εκκοσμίκευσης. Όπου επιβιώνει λόγω αδράνειας, έχει ακριβώς τη μορφή ιδεολογίας. Και ως τέτοια είναι που αναζωπυρώνεται σήμερα υπό τη μορφή των φονταμενταλισμών. Στο 90% των σημερινών λεγόμενων θρησκευτικών αναβιώσεων θρησκευτικό είναι μόνο το περίβλημα, η απατηλή ρητορική· τα περιεχόμενα είναι πολιτικά με την πιο αυστηρή έννοια του όρου ––ζητήματα καθυστερημένου εθνικισμού, πολιτικές ταυτοτήτων, ξεστρατημένη αντιιμπεριαλιστική διαμαρτυρία, κοκ.–– και ως τέτοια πρέπει να τα αναλύουμε.
Α.Π.: Πρόσφατα ο μητροπολίτης Πειραιώς «αφόρισε» τη γιόγκα. Πέρα από τον προφανή αντιδραστικό χαρακτήρα αυτής της ενέργειας, μήπως είναι και μια παραδοχή ότι το εναλλακτικό life-style (υγιεινισμός και εσωτερική αναζήτηση) μπαίνει στα δικά του χωράφια;
Φ.Τ.: Ο μητροπολίτης Πειραιώς είναι φαιδρό πρόσωπο και οι πράξεις του μόνο γέλια μπορούν να προκαλούν. Το ότι όμως τέτοια πρόσωπα έχουν αληθινή εξουσία στα χέρια τους και μπορούν να επηρεάζουν τη ζωή εκατοντάδων ανθρώπων δεν βαρύνει τον ίδιο, ούτε καν την Εκκλησία ως σωματειακή οργάνωση, αλλά εξ ολοκλήρου το κράτος που τους απονέμει αυτή τη δύναμη, το οποίο τους αναγορεύει εταίρους στα πολύπλοκα υφασμένα δίκτυα πατρωνείας που είναι εξακολουθητικά η πολιτική σε χώρες όπως η Ελλάδα. Και σωστά βέβαια το λέτε ότι πρόκειται για αντιπαλότητες ανταγωνιζόμενων life-style, ξεμάλλιασμα για την περιφρούρηση φέουδων και ιδιοκτησιών, ή μεριδίων στην αγορά· μόνο που δεν υπάρχει «εναλλακτικό» life-style: το life-style είναι εξ ορισμού μέρος των κυρίαρχων μηχανισμών χειραγώγησης, η μονοκατευθυνσιακή δόμηση της εντολής από κέντρα εξουσίας προς αφελείς υποτελείς οι οποίοι έχουν την ψευδαίσθηση πως επιλέγουν.
Α.Π.: Στον επίλογο του βιβλίου σας Ανορθολογισμός, φονταμενταλισμός και θρησκευτική αναβίωση: τα χρώματα της σκακιέρας (Ελληνικά Γράμματα, 1998) καταλήγετε πως οι σύγχρονες ιρρασιοναλιστικές ιδεολογίες είναι «ανορθολογικές πίστεις, ως ορθολογικά μέσα, για την επίτευξη ανορθολογικών σκοπών». Πώς εκφράζεται αυτό σήμερα, όπως έχει διαμορφωθεί το παγκόσμιο τοπίο μετά την 11η Σεπτεμβρίου και τον συνεχιζόμενο «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας»;
Φ.Τ.: Όπως και πριν την 11η Σεπτεμβρίου. Η επίκληση της ορθής πίστης, είτε είναι αυτή το κήρυγμα των αμερικανών Ευαγγελικών είτε η σιωνιστική προπαγάνδα είτε το τζιχάντ των σαλαφιστών ισλαμιστών, είναι ένας σκληρά ανορθολογικός πυρήνας – διότι, όπως είπα, για την κριτική σκέψη αποκεκαλυμμένες αλήθειες είναι αδιανόητες, όπως και δογματικές βεβαιότητες οιουδήποτε είδους. Αυτό το ανορθολογικό κήρυγμα όμως μεθοδεύεται με εξαιρετικά υπολογισμένο τρόπο, επιλέγεται ακριβώς για τη συγκινησιακή απήχηση που μπορεί να έχει σε στερημένες μάζες και διαδίδεται μέσ’ από τα πιο εξελιγμένα επικοινωνιακά δίκτυα – γίνεται ένα άκρως ορθολογικό μέσο για την επίτευξη επιτελικά σχεδιασμένων σκοπών. Αυτοί οι σκοποί πάλι, αν τους εξετάσουμε από κοντά, είναι ιδιοτελείς στο έπακρον και συνοψίζονται σε ανταγωνιστικές αξιώσεις ιδεολογικής, και ως εκ τούτου, σε τελευταία ανάλυση, γεωπολιτικής κυριαρχίας. Καμία μορφή κυριαρχίας ωστόσο δεν μπορεί να θεωρηθεί ορθολογική κατά το περιεχόμενο, διότι διασπείρει βία και ανισότητες οι οποίες θα χρειαστούν ακόμη περισσότερη βία για ν’ ανατραπούν, και μέσ’ από αυτήν πιθανότατα θα αναπτυχθούν νέες ανισότητες, κ.ο.κ. Μόνον η ισότητα και η αυτοδιαχείριση για όλη την ανθρωπότητα μπορούν να θεωρηθούν αυθεντικά ορθολογικός σκοπός, ως το προσφορότερο μέσο για την επίτευξη μιας πραγματικής, γήινης πλήρωσης και κατά το μέτρο του δυνατού ευτυχίας.
Συνέντευξη στην Αφροδίτη Πολίτη, Ελευθεροτυπία/«Έψιλον».