Θρησκειολογικά ελάσσονα

Τα δοκίμια αυτά επισκοπούν ένα παγκόσμιο θρησκειολογικό υλικό, επιχειρώντας από τη μία πλευρά να το κατανοήσουν μέσ’ από τη συστηματική πολιτισμική σύγκριση, και από την άλλη να το εντάξουν σε ένα μακροϊστορικό σχήμα που δεν παραγνωρίζει ούτε τις ιδιαιτερότητες των θρησκευτικών φαινομένων ούτε την εξάρτησή τους από το μεγάλο συνεχές τού ανθρώπινου πολιτισμού. Με τρόπο λιγότερο θεωρησιακό απ’ ό,τι στις Μελέτες για το ιερό και σε χαμηλότερο επίπεδο αφαίρεσης, περισσότερο δεσμευμένες δηλαδή στις απτές ιδιαιτερότητες των μορφών που συζητιούνται, οι προσεγγίσεις αυτές υποβάλλουν σταθερά στο βάθος μια θεωρία τής θρησκείας ––καλύτερα: ανθρωπολογία τού ιερού–– ως μέρος μιας ακόμη ευρύτερης φιλοσοφίας τού πολιτισμού ή της ιστορίας.

Η θρησκεία και τα φαινόμενα που υπάγονται στη δικαιοδοσίας της εμφανίζονται πολύ διαφορετικά στο φακό τής ακαδημαϊκής θρησκειολογίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας, της ψυχολογίας ή της ψυχανάλυσης, της γλωσσολογίας ή της ιστορίας – και αυτό αναπόδραστα γεννά το ερώτημα: υπάρχει κάτι που διαποτίζει όλες αυτές τις προσεγγίσεις χωρίς να εξαντλείται από καμία, το οποίο θα μπορούσε να προσαχθεί ως ίζημα του ίδιου τού πράγματος στην προ-επιστημονική του ουσία; Τουλάχιστον στη θεωρητική ζωή, πρέπει να εγκαταλείψουμε κάθε αυταπάτη αμεσότητας: απέναντι στις παραμορφώσεις τής επιστημονικής μονομέρειας το μόνο που έχουμε ν’ αντιτάξουμε είναι άλλες, όσο το δυνατόν περισσότερες τέτοιες προοπτικές «παραμορφώσεις», ώστε μέσ’ από τη συνεχή μεσολάβησή τους να οδηγούμαστε σε διαρκώς διευρυνόμενες κατανοήσεις.

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

Προλεγόμενα

Α΄. ΣΤΗ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ

1. Η κατάσταση των θρησκειών στα τέλη τού εικοστού αιώνα

2. Κρίση νοήματος και θρησκευτική πίστη στην καμπή τής χιλιετίας

3. Το λυκόφως των θρησκειών και το ιδεολόγημα του «νεοπαγανισμού»

4. «Πολυθεϊσμός» και «μαγεία» ως μοντέρνες αλληγορίες 

5. Στοιχεία για μια κριτική τού μονοθεϊσμού

Παράρτημα: Η διαλεκτική θέση τού T.W. Adorno

6. Φονταμενταλισμός και ετερότητα

7. Το πρόβλημα του Ισλάμ: πίσω από το πέπλο τής μισαλλοδοξίας

8. Τί είναι εκκοσμίκευση;

Παράρτημα Ι: Δυσκολίες μιας κριτικής τής εκκοσμίκευσης

Παράρτημα ΙΙ: Ζητήματα πολιτικής και θρησκείας στον σημερινό κόσμο

Παράρτημα ΙΙΙ: Η θρησκεία ως πολιτική απειλή

9. Πώς διαβάζεται ο φάκελος «θρησκεία»;

 

Β΄. ΜΟΤΙΒΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ

1. Για την αινιγματική σχέση μύθου-τελετουργίας

2. Θυσία, η βία τού ιερού

3. Δύο διακριτές εκδοχές τού ιερού, και οι γραμμές εκκοσμίκευσης τους στον

ελληνικό κόσμο

4. Προλεγόμενα σε μια «Ιστορία των Οργίων»

5. Παράδοση θρησκευτικής ανταρσίας και πολιτισμική αντίσταση

στη νεώτερη Ευρώπη, Ι-ΙΙ

6. Για τη δομή και την ιστορία των δερβίσικων ταγμάτων

7. Σκέψεις για την προϊστορία τού μεσσιανισμού

8. Η γενεαλογία των αγγέλων

9. Είναι η Ανάσταση μια οικουμενική θρησκευτική ιδέα;

            Παράρτημα: Ταοϊστικές επιδιώξεις και η ιδέα τής αθανασίας

10. Τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου, Ι-ΙΙ

11. Ουπανισάδες, η καρδιά τού ινδικού στοχασμού

12. Τα «πέντε δηλητήρια», ή μια βουδιστική θεωρία των παθών

13. Από την Αγαλλιαστική κοσμολογία στο Ζεν (Alan Watts)

14. Η χημεία τής έκστασης

Παράρτημα: Τo πεγυότ και η «Αυτόχθονη Αμερικανική Εκκλησία»

15. Βουντού: καταληψία και έκσταση στη μαύρη Αμερική

 

Γ΄. ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΤΟΠΤΡΑ

1. Ο William James και η ψυχολογία τής θρησκείας

2. H κριτική τής θρησκείας στην ψυχανάλυση

3. Θεμελιωτικές συμβολές στο θρησκειολογικό πεδίο:

            I. Mircea Eliade, Το ιερό και το βέβηλο

ΙΙ. Mircea Eliade, Κόσμος και ιστορία

            ΙII. M. Eliade - I.P. Kouliano, Λεξικό των θρησκειών

4. Ο Georges Dumézil και η συγκριτική μυθολογία

5. Η αρχαιογνωστική οπτική και η αρχαία ελληνική θρησκεία

6. Η θρησκεία στον φακό τής κοινωνικής ανθρωπολογίας

Παράρτημα I: Η ανθρωπολογία τής θρησκείας τού Marcel Mauss, και

 η αποσαφήνιση των σχέσεων μαγείας/θρησκείας

Παράρτημα II: Το θρησκευτικό προσκύνημα στη σύγχρονη Ελλάδα

 (Jill Dubisch)

7. Η ιστορική έρευνα στη θρησκεία: δύο μελέτες για την πρώιμη ιστορία τού

   Χριστιανισμού (Δημήτρης Κυρτάτας)

8. Ένα εσχατολογικό μοτίβο στον Philippe Ariés: Η απεικόνιση της μεταθανάτιας

κρίσης τον 13ο αιώνα

9. Θρήνος και τελετουργία (Margaret Alexiou)

 Σαν επίλογος: Μερικές σκέψεις για το ανθρωπολογικό νόημα της γιορτής